Η ψεύτικη ιστορία και μια πραγματική επιστημονική ιδέα
Τον Αύγουστο του περασμένου έτους κυκλοφόρησαν φήμες ότι ο Κινέζος ερευνητής Zhang Qifeng, ιδρυτής της Kaiwa Technology, ανέπτυσσε ανθρωποειδή ρομπότ με τεχνητές μήτρες ικανές να κυοφορήσουν ανθρώπινα έμβρυα για έως και δέκα μήνες. Υποτίθεται ότι το πρώτο πρωτότυπο θα κυκλοφορούσε το 2026 με κόστος περίπου 100.000 γιουάν.
Η διερεύνηση αποκάλυψε ότι ούτε η τεχνολογία ούτε ο ίδιος ο Zhang Qifeng υπήρχαν. Η ιστορία ήταν μια φάρσα. Ωστόσο, η ιδέα των τεχνητών μήτρων δεν είναι νέο φαινόμενο. Όπως σημειώνει η καθηγήτρια Νομικής Allane Madanamoothoo σε άρθρο της στο The Conversation, η εξωμήτρια ανάπτυξη —ή εκτογένεση— αποτελεί επιστημονική φαντασία εδώ και έναν αιώνα.
Η ιδέα διατυπώθηκε για πρώτη φορά το 1923 από τον γενετιστή J.B.S. Haldane, ο οποίος οραματίστηκε μια εποχή όπου η ανθρώπινη αναπαραγωγή θα μπορούσε να απελευθερωθεί πλήρως από το γυναικείο σώμα. Παρά τις αρχικές προβλέψεις του, η τεχνολογία παραμένει μέχρι σήμερα σε πειραματικό στάδιο.
Η πορεία της έρευνας: Από τα εργαστήρια ζώων στη σύγχρονη βιοηθική
Από τη δεκαετία του 1990, επιστήμονες προσπάθησαν να αναπτύξουν έμβρυα ζώων εκτός μήτρας. Το 1993 ο Ιάπωνας καθηγητής Yoshinori Kuwabara διατήρησε έμβρυα κατσίκας σε τεχνητό αμνιακό υγρό για τρεις εβδομάδες. Το 2017, ερευνητές του Παιδικού Νοσοκομείου της Φιλαδέλφειας επέτρεψαν σε έμβρυα αρνιών να επιβιώσουν εξωμήτρια για τέσσερις εβδομάδες.
Η εξωσωματική γονιμοποίηση (IVF) έδωσε νέα ώθηση στην κατανόηση της εμβρυϊκής ανάπτυξης. Ωστόσο, η διεθνής επιστημονική κοινότητα τηρεί αυστηρά το όριο των 14 ημερών για την ανάπτυξη ανθρώπινων εμβρύων στο εργαστήριο, γεγονός που περιορίζει την έρευνα.
Έτσι, η πλήρης τεχνητή μήτρα παραμένει ακόμη τεχνολογικό και ηθικό όριο που δεν έχει ξεπεραστεί.
Παράλληλα, η μερική εκτογένεση χρησιμοποιείται ήδη ως πειραματική μέθοδος για να μειώσει τη θνησιμότητα των πρόωρων νεογνών — μια πραγματική, θεραπευτική προοπτική.
Οι κοινωνικές, πολιτικές και φεμινιστικές προεκτάσεις της τεχνητής κύησης
Η πιθανότητα μιας «ολικής» τεχνητής κύησης ανοίγει την πόρτα σε ένα πλήθος κοινωνικών συζητήσεων. Κάποιες γυναίκες ίσως την επέλεγαν για προσωπικούς λόγους, όπως είχε προβλέψει ο βιοηθικός Henri Atlan, υποστηρίζοντας ότι η αποφυγή των δυσκολιών της εγκυμοσύνης θα μπορούσε να γίνει επιθυμητή επιλογή.
Όμως, σε μια καπιταλιστική κοινωνία, εταιρείες ενδέχεται να ενθαρρύνουν την εξωσωματική κύηση για να αποφύγουν την απουσία από την εργασία λόγω εγκυμοσύνης ή να παρακάμψουν νομικές απαγορεύσεις της παρένθετης μητρότητας. Η αγορά της γονιμότητας θα μπορούσε να επεκταθεί σε νέα πεδία, δημιουργώντας ένα τοπίο «βιομηχανικής παραγωγής ανθρώπων» και ενισχύοντας τάσεις ιδιωτικής ευγονικής.
Στις ΗΠΑ, ορισμένες κλινικές ήδη επιτρέπουν την επιλογή φύλου και χρώματος ματιών μέσω IVF και προεμφυτευτικών τεστ (PGD). Άλλες προσφέρουν πολυγονιδιακή επιλογή του «καλύτερου εμβρύου».
Η τεχνητή μήτρα θα μπορούσε ακόμη να γίνει εργαλείο πολιτικής: από δημογραφική αντιμετώπιση έως κρατικά προγράμματα βιοϊατρικού ελέγχου γεννήσεων.
Φεμινιστικές οπτικές
Η τεχνητή μήτρα βρίσκεται στον πυρήνα έντονων φεμινιστικών αντιπαραθέσεων:
Υπέρ της ART: Η Shulamith Firestone θεωρούσε ότι η τεχνολογία θα απελευθέρωνε τις γυναίκες από το «βιολογικό πεπρωμένο» της εγκυμοσύνης και της μητρότητας.
Κατά της ART: Η κοινωνιολόγος Robyn Rowland και άλλες φεμινίστριες υποστηρίζουν ότι η τεχνητή μήτρα ενδέχεται να επιφέρει το «τέλος της έμφυλης δύναμης των γυναικών» και να ανοίξει τον δρόμο σε μια πατριαρχική, τεχνοκρατική λογική όπου η γυναίκα γίνεται παρωχημένη ως αναπαραγωγικός φορέας.
Η Rosemarie Tong προειδοποιεί για την «εμπορευματοποίηση της εγκυμοσύνης» και θεωρεί ότι η εκτογένεση ίσως οδηγήσει σε παιδιά χωρίς παρελθόν — «πλάσματα του παρόντος», όπως γράφει.
Η Sylvie Martin θέτει το πιο βαθύ φιλοσοφικό ερώτημα: Αν οι άνθρωποι δεν γεννιούνται πλέον από γυναικείο σώμα, μπορούμε ακόμη να μιλάμε για ανθρώπινα όντα;
Πηγές
The Conversation – Allane Madanamoothoo, Artificial wombs: why the idea keeps returning
J.B.S. Haldane (1923), επιστημονικές ομιλίες για την εκτογένεση
Έρευνα Kuwabara (1993) – Τεχνητό αμνιακό περιβάλλον σε κατσίκες
Children’s Hospital of Philadelphia (2017) – Εξωμήτρια ανάπτυξη αρνιών
Firestone, S. (1970). The Dialectic of Sex
Sylvie Martin (2012). The Disenchantment of the World: Artificial Womb and the Erasure of the Maternal Body
Rosemarie Tong – Feminist Ethics & Reproductive Technology
